Vốn cam kết ngoài bảng cân đối (Off-balance Sheet Committed Capital) là phần vốn mà ngân hàng có nghĩa vụ phải cung cấp cho khách hàng khi các khoản cam kết tín dụng chưa rút vốn được khách hàng sử dụng, được ghi nhận ngoài bảng cân đối kế toán cho đến thời điểm giải ngân thực tế. Đây là khoản nghĩa vụ tiềm ẩn mang tính ràng buộc pháp lý, buộc ngân hàng phải dự phòng vốn tương ứng để đáp ứng các thỏa thuận cấp tín dụng đã ký kết với khách hàng.
Cơ chế hoạt động của vốn cam kết ngoài bảng cân đối dựa trên nguyên tắc: khi ngân hàng cấp một cam kết tín dụng có ràng buộc (committed facility), ngân hàng có nghĩa vụ pháp lý phải giải ngân cho khách hàng bất kể điều kiện thị trường khi khách hàng yêu cầu. Các cam kết này bao gồm hạn mức tín dụng tuần hoàn (revolving credit), cam kết cho vay có thời hạn (term loan commitment), bảo lãnh ngân hàng và thư tín dụng dự phòng. Khi khách hàng rút vốn, khoản mục này chuyển từ ngoài bảng cân đối sang tài sản có trên bảng cân đối kế toán. Tuy nhiên, theo chuẩn Basel II/III và quy định của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, các khoản cam kết này vẫn phải được tính vào tài sản có rủi ro (RWA) thông qua hệ số chuyển đổi tín dụng (Credit Conversion Factor - CCF), thường dao động từ 20% đến 50% tùy theo loại cam kết và thời hạn. Điều này có nghĩa là ngân hàng phải duy trì một lượng vốn tự có nhất định để đối phó với rủi ro tiềm ẩn từ việc khách hàng có thể rút hết phần cam kết còn lại.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, vốn cam kết ngoài bảng cân đối là khoản mục có giá trị rất lớn tại các ngân hàng thương mại cổ phần lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank và Techcombank. Ví dụ, một doanh nghiệp FDI có hợp đồng tín dụng cam kết trị giá 2.000 tỷ đồng đã giải ngân 1.200 tỷ đồng thì phần 800 tỷ đồng còn lại được xem là vốn cam kết ngoài bảng cân đối. Ngân hàng phải dự phòng vốn tối thiểu cho phần này để đảm bảo tỷ lệ an toàn vốn (CAR) theo quy định, đồng thời phải đánh giá khả năng khách hàng rút vốn đột biến để có kế hoạch huy động vốn phù hợp. Việc quản lý chặt chẽ vốn cam kết ngoài bảng cân đối là yếu tố then chốt trong chiến lược quản trị rủi ro thanh khoản và rủi ro tín dụng của ngân hàng.
Về cơ sở pháp lý, vốn cam kết ngoài bảng cân đối được điều chỉnh chủ yếu bởi Thông tư 41/2016/TT-NHNN ngày 30/12/2016 quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và các văn bản sửa đổi bổ sung. Quyết định 1608/QĐ-NHNN ngày 09/08/2017 phê duyệt lộ trình áp dụng Basel II tại Việt Nam cũng đặt ra yêu cầu cụ thể về cách tính toán tài sản có rủi ro cho các khoản mục ngoài bảng cân đối theo phương pháp tiêu chuẩn. Ngoài ra, Thông tư 17/2024/TT-NHNN về hệ thống xếp hạng tín dụng nội bộ cũng liên quan đến việc đánh giá rủi ro các khoản cam kết này.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba loại: cam kết có ràng buộc (committed), cam kết không ràng buộc (uncommitted) và cam kết có thể hủy ngang vô điều kiện, mỗi loại có hệ số chuyển đổi tín dụng khác nhau. Đặc biệt lưu ý rằng các cam kết có thời hạn dưới 1 năm thường có CCF thấp hơn cam kết dài hạn, và cam kết bảo lãnh có CCF là 100% do tính chất rủi ro cao hơn. Ngoài ra, cần nắm vững công thức tính RWA cho khoản mục ngoại bảng: RWA = (Giá trị cam kết × CCF) × Hệ số rủi ro tín dụng đối tác, từ đó quy đổi thành vốn yêu cầu tối thiểu theo tỷ lệ CAR 8% hoặc 9% tùy giai đoạn áp dụng Basel II.