Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá là gì?

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá là gì?

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá (tiếng Anh: Capital via Securities Issuance) là một trong những kênh huy động vốn quan trọng bậc nhất của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam. Theo đó, các ngân hàng thương mại, công ty tài chính và tổ chức tín dụng khác được phép phát hành ra thị trường các công cụ nợ như chứng chỉ tiền gửi (Certificates of Deposit - CDs), kỳ phiếu, tín phiếu và trái phiếu ngân hàng (Bank Bonds) để huy động vốn từ các nhà đầu tư cá nhân và tổ chức. Khi mua các giấy tờ có giá này, nhà đầu tư thực chất đang cho ngân hàng vay một khoản tiền trong kỳ hạn xác định, đổi lại nhận được lãi suất ấn định trước (đối với CDs, kỳ phiếu) hoặc lãi suất coupon định kỳ (đối với trái phiếu) cùng với cam kết hoàn trả gốc khi đáo hạn.

Về bản chất, đây là hình thức chuyển đổi quan hệ tín dụng từ "huy động vốn truyền thống" sang "huy động vốn thông qua công cụ tài chính hiện đại". Khác với tiền gửi tiết kiệm thông thường - vốn là quan hệ dân sự giữa người gửi và ngân hàng được bảo hiểm bởi Ngân hàng Nhà nước thông qua hệ thống bảo hiểm tiền gửi - giấy tờ có giá lại được phát hành dưới dạng chứng khoán nợ với tính thanh khoản cao hơn, có thể chuyển nhượng tự do trên thị trường thứ cấp và mức lãi suất được xác định theo cơ chế cung - cầu thị trường. Điều này giúp các tổ chức tín dụng có thêm kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả, đa dạng hóa cơ cấu nguồn vốn, đồng thời giảm áp lực thanh khoản từ tiền gửi ngắn hạn.

Tại Việt Nam, vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá đã trở thành xu hướng tất yếu trong chiến lược quản lý vốn của các ngân hàng thương mại, đặc biệt trong bối cảnh các quy định về tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn (theo Thông tư 22/2019/TT-NHNN) và tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR - Capital Adequacy Ratio theo Basel II/III) ngày càng chặt chẽ hơn. Việc huy động vốn qua kênh này giúp các ngân hàng kéo dài kỳ hạn nguồn vốn (kéo dài duration), từ đó đáp ứng nhu cầu cho vay các dự án đầu tư hạ tầng, bất động sản và doanh nghiệp xuất nhập khẩu với kỳ hạn dài.

Thuật ngữ tiếng Anh: Capital via Securities Issuance Lĩnh vực: Quản lý vốn

Đặc điểm và phân loại

Phân loại giấy tờ có giá theo kỳ hạn và đặc điểm

Phân loại theo hình thức phát hành

1. Phát hành riêng lẻ (Private Placement)

• Đối tượng huy động: dưới 100 nhà đầu tư, không bao gồm nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp.
• Thủ tục đơn giản, thời gian hoàn tất nhanh (khoảng 2 - 4 tuần), chi phí phát hành thấp.
• Phù hợp với các ngân hàng có tệp khách hàng doanh nghiệp lớn và quan hệ đối tác chiến lược với công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư.

2. Phát hành rộng rãi ra công chúng (Public Offering)

• Đối tượng: không giới hạn số lượng nhà đầu tư.
• Bắt buộc đăng ký với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) và công bố Bản cáo bạch.
• Có thể niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) hoặc Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE).
• Áp dụng quy định tại Nghị định 153/2020/NĐ-CP và Nghị định 65/2022/NĐ-CP.

Đặc điểm nổi bật của vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá

• Tính thanh khoản cao: Giấy tờ có giá có thể được chuyển nhượng trên thị trường thứ cấp, giúp nhà đầu tư linh hoạt rút vốn trước hạn mà không chịu mức phạt lớn như tiền gửi tiết kiệm.
• Đa dạng kỳ hạn: Từ dưới 1 tháng đến 15 năm, đáp ứng nhu cầu đầu tư của nhiều nhóm nhà đầu tư khác nhau.
• Lãi suất theo thị trường: Không chịu sự điều chỉnh trực tiếp của Ngân hàng Nhà nước như tiền gửi tiết kiệm, mà dao động theo cung - cầu thị trường, thường cao hơn 0,5 - 2%/năm so với tiền gửi cùng kỳ hạn.
• Không được bảo hiểm tiền gửi: Nhà đầu tư phải tự đánh giá rủi ro tín dụng của tổ chức phát hành thông qua xếp hạng tín nhiệm (credit rating).
• Cải thiện cơ cấu kỳ hạn vốn: Đặc biệt với trái phiếu ngân hàng, giúp kéo dài maturity profile và giảm áp lực thanh khoản ngắn hạn.

Ưu điểm và hạn chế của kênh huy động vốn này

Ưu điểm:

• Giúp ngân hàng chủ động cân đối kỳ hạn vốn huy động theo kỳ hạn tài sản cho vay.
• Không bị giới hạn trần lãi suất huy động (áp dụng cho kỳ hạn trên 6 tháng theo Quyết định 1813/QĐ-NHNN).
• Đa dạng hóa nhà đầu tư, giảm phụ thuộc vào tiền gửi khách hàng.

Hạn chế:

• Chi phí phát hành cao hơn so với huy động tiền gửi (phí tư vấn, phí bảo lãnh, phí niêm yết).
• Đối tượng huy động hẹp hơn (thường là nhà đầu tư chuyên nghiệp).
• Phải tuân thủ nhiều quy định pháp lý chặt chẽ hơn.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Ngân hàng A phát hành trái phiếu ra công chúng

Tháng 6/2023, Ngân hàng A - một trong những ngân hàng thương mại nhà nước lớn nhất Việt Nam - đã phát hành thành công 5.000 tỷ đồng trái phiếu ra công chúng với kỳ hạn 7 năm, lãi suất coupon 8,5%/năm (trả định kỳ 12 tháng/lần). Đợt phát hành này được tổ chức dưới sự bảo lãnh của hai công ty chứng khoán lớn và được niêm yết trên HNX ngay sau 10 ngày. Mục đích sử dụng vốn được Ngân hàng A công bố minh bạch là bổ sung nguồn vốn trung dài hạn cho các dự án cho vay doanh nghiệp FDI và đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông theo chủ trương của Chính phủ. Đây là đợt phát hành đạt subscribed ratio (tỷ lệ đăng ký mua) là 2,3 lần, cho thấy sức hút lớn từ các tổ chức đầu tư như công ty bảo hiểm (mua khoảng 40%), quỹ đầu tư (25%) và ngân hàng thương mại khác (20%). Nhờ phát hành thành công, tỷ lệ LDR (Loan-to-Deposit ratio) của Ngân hàng A được cải thiện đáng kể và CAR duy trì ở mức an toàn 12,8%.

Ví dụ 2: Khách hàng B mua chứng chỉ tiền gửi của Ngân hàng C

Anh Nguyễn Văn B - giám đốc tài chính của một công ty xây dựng tại TP.HCM - có khoản tiền nhàn rỗi 50 tỷ đồng từ việc tất toán hợp đồng cũ vào cuối năm 2023. Thay vì gửi tiết kiệm với lãi suất 4,8%/năm (kỳ hạn 12 tháng), anh B quyết định mua chứng chỉ tiền gửi kỳ hạn 12 tháng của Ngân hàng C với mức lãi suất 6,2%/năm. Mức chênh lệch 1,4%/năm tương đương khoản lợi nhuận tăng thêm 700 triệu đồng cho cả kỳ hạn. Tuy nhiên, anh B đã phải cân nhắc kỹ vì biết rằng chứng chỉ tiền gửi không thuộc đối tượng được bảo hiểm tiền gửi (khác với tiền gửi tiết kiệm thông thường), và nếu cần rút tiền trước hạn, anh sẽ phải chấp nhận lãi suất không kỳ hạn (chỉ 0,1%/năm) hoặc phải tìm cách chuyển nhượng trên thị trường thứ cấp với mức chiết khấu có thể lên tới 2 - 3% giá trị danh nghĩa. Cuối cùng, anh B chọn giải pháp chia nhỏ: 30 tỷ mua CDs và 20 tỷ gửi tiết kiệm để đảm bảo an toàn.

Ví dụ 3: Ngân hàng B phát hành riêng lẻ cho nhà đầu tư tổ chức

Cuối năm 2022, Ngân hàng B - một ngân hàng thương mại cổ phần tầm trung với vốn điều lệ khoảng 15.000 tỷ đồng - đã hoàn tất phát hành riêng lẻ 2.500 tỷ đồng kỳ phiếu với kỳ hạn 3 năm, lãi suất 9,8%/năm. Đối tượng mua vào gồm 5 công ty bảo hiểm lớn và 2 quỹ đầu tư tài chính, mỗi đơn vị mua từ 300 - 500 tỷ đồng. Ngân hàng B sử dụng nguồn vốn này để tái cơ cấu danh mục cho vay, tập trung vào phân khúc doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) và nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao - hai lĩnh vực đang được NHNN khuyến khích. Đây là một trong những phương án giúp Ngân hàng B cải thiện tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn từ 38% xuống còn 28%, đáp ứng yêu cầu tại Thông tư 22/2019/TT-NHNN (mức tối đa 30%).

Ví dụ 4: Quy trình phát hành chứng chỉ tiền gửi tại Ngân hàng D

Tại Ngân hàng D, quy trình phát hành chứng chỉ tiền gửi cho khách hàng doanh nghiệp được thực hiện theo 5 bước: (1) Khách hàng doanh nghiệp ký hợp đồng mua CDs với khối lượng tối thiểu 1 tỷ đồng; (2) Phòng Đầu tư xác nhận điều kiện phát hành theo khung lãi suất đã được Hội đồng ALCO phê duyệt; (3) Khách hàng chuyển tiền và ngân hàng phát hành CDs dưới dạng bút toán ghi sổ hoặc chứng từ vật lý; (4) Khách hàng nhận lãi định kỳ hoặc cuối kỳ theo thỏa thuận; (5) Đáo hạn: hoàn trả gốc vào tài khoản thanh toán của khách hàng.

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá khác gì so với vốn huy động từ tiền gửi khách hàng?

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá và vốn huy động từ tiền gửi khách hàng đều là các kênh huy động vốn của tổ chức tín dụng, nhưng khác biệt cơ bản ở bản chất pháp lý và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư. Tiền gửi tiết kiệm là quan hệ dân sự giữa cá nhân/tổ chức với ngân hàng, được bảo hiểm tiền gửi bởi Ngân hàng Nhà nước với mức tối đa 125 triệu đồng/khách hàng (theo Quyết định 21/2017/QĐ-TTg). Trong khi đó, giấy tờ có giá là chứng khoán nợ, không được bảo hiểm tiền gửi, có thể chuyển nhượng trên thị trường thứ cấp và lãi suất do thị trường quyết định.

Khi nào cần biết về Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá?

Kiến thức về vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá đặc biệt cần thiết trong các trường hợp: (1) Ôn thi tuyển dụng ngân hàng - đây là câu hỏi thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi vào vị trí quan hệ khách hàng, giao dịch viên, tín dụng, ngân quỹ và kế toán; (2) Làm việc tại phòng kế hoạch - tài chính hoặc phòng đầu tư ngân hàng, nơi trực tiếp tham gia xây dựng phương án huy động vốn; (3) Tư vấn đầu tư cho khách hàng có lượng tiền nhàn rỗi lớn muốn đa dạng hóa kênh đầu tư; (4) Phân tích tài chính ngân hàng - đánh giá xu hướng kỳ hạn vốn huy động và áp lực thanh khoản của ngân hàng thông qua các chỉ số như LDR, CAR, NSFR.

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng cá nhân và tổ chức, việc ngân hàng huy động vốn qua kênh giấy tờ có giá ảnh hưởng theo nhiều chiều: tích cực là mở rộng cơ hội đầu tư với lãi suất hấp dẫn hơn tiền gửi (thường cao hơn 0,5 - 2%/năm cho cùng kỳ hạn); tiêu cực là rủi ro tín dụng cao hơn vì không có bảo hiểm tiền gửi. Ngoài ra, khi ngân hàng phát hành được nhiều giấy tờ có giá, nguồn vốn trung dài hạn ổn định hơn sẽ giúp mở rộng tín dụng cho vay, từ đó hỗ trợ tăng trưởng kinh tế và có thể tác động tích cực đến việc giảm lãi suất cho vay ngân hàng về dài hạn.

Tổng kết

Vốn huy động qua phát hành giấy tờ có giá là một công cụ quản lý vốn chiến lược và không thể thiếu đối với các tổ chức tín dụng tại Việt Nam hiện nay. Với 4 loại hình chính (tín phiếu, chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, trái phiếu ngân hàng) cùng hai hình thức phát hành (riêng lẻ và rộng rãi ra công chúng), kênh huy động vốn này giúp đa dạng hóa nguồn vốn, kéo dài kỳ hạn và giảm áp lực thanh khoản cho ngân hàng, đồng thời mở ra cơ hội đầu tư hấp dẫn cho khách hàng. Đối với người ôn thi ngân hàng cũng như nhà đầu tư, việc nắm rõ khái niệm, đặc điểm phân loại, quy định pháp lý và cách phân biệt các loại giấy tờ có giá là nền tảng quan trọng để làm chủ các câu hỏi về quản lý vốn, thanh khoản và phân tích tài chính ngân hàng trong các kỳ thi tuyển dụng và công việc thực tế.