Xử lý tài sản bảo đảm không qua thủ tục tố tụng là phương thức mà tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được quyền thu giữ, xử lý tài sản bảo đảm của khách hàng vay khi khách hàng vi phạm nghĩa vụ trả nợ mà không cần phải khởi kiện hay yêu cầu Tòa án nhân dân ra phán quyết hoặc quyết định về việc xử lý tài sản đó. Đây là cơ chế đặc thù được thiết kế nhằm rút ngắn thời gian xử lý nợ xấu, hạn chế tình trạng nợ nhóm 5 kéo dài, đồng thời giảm tải cho hệ thống Tòa án trong các vụ án dân sự liên quan đến tranh chấp tín dụng ngân hàng.
Cơ chế này được quy định tại Nghị quyết số 42/2017/QH14 ngày 21/6/2017 của Quốc hội khóa XIV về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng, có hiệu lực từ ngày 15/8/2017. Khi áp dụng, tổ chức tín dụng có thể lựa chọn một trong ba hình thức xử lý tài sản bảo đảm gồm: bán đấu giá thông qua tổ chức bán đấu giá tài sản; bán tài sản bảo đảm không qua thủ tục đấu giá theo thỏa thuận giữa các bên hoặc theo giá thị trường; nhận chính tài sản bảo đảm để thay thế nghĩa vụ trả nợ theo quy định pháp luật dân sự. Điều kiện tiên quyết là khoản nợ phải thuộc nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn) hoặc khi khách hàng vay vi phạm nghĩa vụ thanh toán theo thỏa thuận mà hợp đồng thế chấp, hợp đồng bảo đảm đã có thỏa thuận về việc xử lý tài sản không qua Tòa án. Quy trình thực hiện đòi hỏi ngân hàng phải thông báo bằng văn bản cho khách hàng trước ít nhất 30 ngày, đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan trong quá trình thu giữ để đảm bảo an ninh trật tự.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, cơ chế này đã được áp dụng phổ biến từ năm 2017 đến nay, đặc biệt đối với các khoản vay mua nhà, mua xe ô tô và cho vay kinh doanh có tài sản bảo đảm là bất động sản. Ví dụ, khi khách hàng vay thế chấp căn hộ chung cư để mua nhà nhưng liên tục trả nợ chậm và rơi vào nhóm nợ xấu, ngân hàng có thể tiến hành thu giữ căn hộ đó và bán đấu giá để thu hồi vốn mà không cần chờ Tòa án giải quyết, tiết kiệm thời gian từ vài năm xuống còn vài tháng. Nhiều ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, BIDV, Agribank, Techcombank đã thành lập các công ty quản lý nợ và khai thác tài sản riêng hoặc liên kết với Công ty mua bán nợ VAMC để xử lý khối lượng tài sản bảo đảm lớn phát sinh sau các đợt khủng hoảng kinh tế. Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, việc áp dụng Nghị quyết 42 đã giúp xử lý hàng trăm nghìn tỷ đồng nợ xấu, góp phần làm sạch bảng cân đối tài chính của hệ thống ngân hàng.
Về quy định pháp lý liên quan, ngoài Nghị quyết 42/2017/QH14, cơ chế này còn được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 21/2021/NĐ-CP về thi hành Nghị quyết số 42, Thông tư liên tịch hướng dẫn giữa Ngân hàng Nhà nước và các bộ ngành liên quan. Nghị quyết 42 ban đầu có thời hạn thí điểm đến hết ngày 31/12/2020, sau đó được Quốc hội khoá XV gia hạn hiệu lực đến hết ngày 31/12/2026 theo Nghị quyết 54/2022/QH15. Trường hợp khoản nợ được sử dụng cho mục đích tiêu dùng cá nhân (không phải hoạt động kinh doanh), tổ chức tín dụng không thuộc phạm vi áp dụng mà phải tuân theo Bộ luật Dân sự 2015 và yêu cầu Tòa án giải quyết theo quy định pháp luật tố tụng dân sự.
Lưu ý quan trọng cho người ôn thi ngân hàng: cần phân biệt rõ giữa ba khái niệm thường gây nhầm lẫn là xử lý tài sản bảo đảm không qua thủ tục tố tụng, xử lý tài sản bảo đảm qua thủ tục tố tụng và mua bán nợ xấu thông qua VAMC. Chỉ những khoản nợ xấu phát sinh từ hoạt động cho vay kinh doanh của tổ chức tín dụng mới thuộc phạm vi áp dụng Nghị quyết 42, và ngân hàng chỉ được phép tự xử lý khi hợp đồng bảo đảm có điều khoản thỏa thuận về quyền xử lý tài sản không cần phán quyết của Tòa án. Ngoài ra, thí sinh cần nhớ mốc thời gian hiệu lực kéo dài đến 31/12/2026 để tránh trả lời sai trong các câu hỏi về thời hạn áp dụng.