Xử lý tài sản bảo đảm theo bàn giao là phương thức xử lý tài sản bảo đảm trong đó bên bảo đảm tự nguyện chuyển giao tài sản thế chấp, cầm cố cho tổ chức tín dụng để thanh toán nghĩa vụ nợ theo thỏa thuận đã giao kết trong hợp đồng bảo đảm, không phải thông qua thủ tục tố tụng tại Tòa án hay tổ chức đấu giá. Đây là một trong những phương thức xử lý nợ xấu được pháp luật Việt Nam thừa nhận, giúp rút ngắn thời gian xử lý và giảm chi phí phát sinh cho cả ngân hàng lẫn khách hàng vay.
Theo phương thức này, ngay từ khi ký kết hợp đồng bảo đảm, các bên đã thỏa thuận trước về việc nếu khách hàng vay vi phạm nghĩa vụ trả nợ (đến hạn mà không thanh toán hoặc thanh toán không đầy đủ) thì bên bảo đảm sẽ tự nguyện bàn giao tài sản cho tổ chức tín dụng. Khi phát sinh vi phạm, tổ chức tín dụng có quyền nhận tài sản bàn giao và chủ động bán, chuyển nhượng hoặc tự sử dụng tài sản để thu hồi nợ mà không cần chờ phán quyết của Tòa án hay tiến hành bán đấu giá công khai. Giá trị tài sản bàn giao được định giá theo thỏa thuận hoặc theo giá thị trường, phần chênh lệch (nếu có) phải hoàn trả cho bên bảo đảm. Phương thức này đặc biệt phù hợp với những khoản nợ có tài sản bảo đảm là bất động sản, phương tiện vận tải hoặc các tài sản có giá trị lớn, dễ xác định giá trị trên thị trường.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khi một khách hàng cá nhân vay thế chấp căn nhà tại Ngân hàng Vietcombank và không có khả năng trả nợ khi đến hạn, theo thỏa thuận trong hợp đồng thế chấp đã ký trước đó, khách hàng tự nguyện bàn giao căn nhà cho ngân hàng. Ngân hàng sẽ định giá lại tài sản, thông báo cho khách hàng và tiến hành bán tài sản thông qua kênh riêng hoặc công ty con chuyên xử lý nợ để thu hồi vốn. Tương tự, nhiều ngân hàng thương mại như BIDV, Agribank, Techcombank cũng đã áp dụng phương thức này đối với các khoản nợ xấu có tài sản bảo đảm là quyền sử dụng đất, nhà xưởng, máy móc thiết bị, giúp giảm tỷ lệ nợ xấu trên bảng cân đối kế toán một cách nhanh chóng.
Về quy định pháp lý, phương thức xử lý tài sản bảo đảm theo bàn giao được quy định tại Điều 8 Nghị quyết số 42/2017/QH14 về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng và được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định số 21/2021/NĐ-CP. Bên cạnh đó, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 299 và các điều liên quan trong Chương XVIII về biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự) cũng ghi nhận nguyên tắc các bên có thể thỏa thuận về phương thức xử lý tài sản bảo đảm. Từ ngày 01/01/2024, các quy định về xử lý nợ xấu còn được kế thừa và bổ sung tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024, đồng thời Ngân hàng Nhà nước cũng ban hành các thông tư hướng dẫn về hoạt động mua, bán nợ xấu theo thị trường.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ phương thức bàn giao tài sản với các hình thức xử lý khác như: bán đấu giá tài sản, Tòa án phán quyết xử lý tài sản, bên nhận bảo đảm tự bán tài sản. Điều kiện tiên quyết để áp dụng phương thức bàn giao là phải có thỏa thuận bàn giao ngay từ đầu trong hợp đồng bảo đảm và bên bảo đảm phải tự nguyện thực hiện việc bàn giao. Ngoài ra, khi xử lý tài sản, tổ chức tín dụng phải đảm bảo nguyên tắc công khai, minh bạch, định giá tài sản hợp lý và hoàn trả phần chênh lệch cho bên bảo đảm để tránh rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan.