Xung đột lợi ích trong hoạt động ngân hàng là tình huống mà lợi ích cá nhân của nhân viên, cán bộ hoặc người quản lý ngân hàng xung đột, mâu thuẫn với lợi ích hợp pháp của khách hàng, của tổ chức tín dụng hoặc của các bên liên quan khác. Đây là một trong những vấn đề pháp lý và quản trị quan trọng hàng đầu, có thể dẫn đến rủi ro đạo đức, thiệt hại tài chính, mất uy tín và thậm chí đe dọa sự an toàn hoạt động của toàn hệ thống ngân hàng.
Xung đột lợi ích phát sinh khi cá nhân có quyền ra quyết định hoặc ảnh hưởng đến các giao dịch ngân hàng nhưng đồng thời lại sở hữu những lợi ích riêng (trực tiếp hoặc gián tiếp) có khả năng tác động tiêu cực đến tính khách quan, công bằng trong thực thi nhiệm vụ. Các hình thức phổ biến bao gồm: nhân viên tín dụng phê duyệt khoản vay cho doanh nghiệp do người thân điều hành; cán bộ ngân hàng đồng thời là cổ đông hoặc thành viên hội đồng quản trị của khách hàng vay vốn; nhân viên tư vấn sản phẩm có hoa hồng cao thay vì sản phẩm phù hợp nhất với nhu cầu khách hàng. Để phòng ngừa và kiểm soát, các tổ chức tín dụng phải xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ chặt chẽ, quy tắc đạo đức nghề nghiệp, quy trình phê duyệt đa cấp, chính sách tách bạch chức năng và quy định công khai lợi ích của người có liên quan.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, nhiều vụ việc điển hình đã được phát hiện như: cán bộ tín dụng duyệt khoản vay cho doanh nghiệp do chính vợ hoặc chồng làm chủ dẫn đến nợ xấu; nhân viên ngân hàng lợi dụng chức vụ ép khách hàng mua bảo hiểm khi vay vốn để hưởng hoa hồng; trường hợp người quản lý cấp cao che giấu các khoản đầu tư cá nhân vào các dự án mà chính ngân hàng đang tài trợ. Thời gian gần đây, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam liên tục cảnh báo và xử lý nghiêm các trường hợp xung đột lợi ích, đặc biệt trong lĩnh vực bancassurance (bán bảo hiểm qua ngân hàng) và cho vay bất động sản.
Về quy định pháp lý, Thông tư 13/2018/TT-NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đã yêu cầu các tổ chức tín dụng phải thiết lập cơ chế nhận diện, đánh giá, quản lý và giám sát xung đột lợi ích. Bộ luật Các tổ chức tín dụng 2024 (Luật số 32/2024/QH15) có hiệu lực từ ngày 01/01/2025 cũng quy định rõ nghĩa vụ trung thành, trách nhiệm của người quản lý và thành viên tổ chức tín dụng trong việc phòng chống xung đột lợi ích, đồng thời quy định chế tài xử lý khi vi phạm. Ngoài ra, các văn bản hướng dẫn của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các quy định Basel II, Basel III cũng đề cập đến quản trị xung đột lợi ích như một trụ cột của quản trị ngân hàng hiện đại.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý phân biệt rõ bốn dạng xung đột lợi ích cơ bản: xung đột lợi ích thực tế (đã xảy ra), tiềm ẩn (có thể xảy ra), nhận thức được (bên ngoài nhìn vào thấy có xung đột dù thực tế không) và có thể xảy ra trong tương lai. Nắm vững các biện pháp phòng ngừa như: nguyên tắc "Know Your Employee", chính sách giao dịch với người có liên quan, quy trình phê duyệt tín dụng đa cấp, cơ chế tố cáo nội bộ (whistleblowing). Đặc biệt, cần nhớ rằng theo quy định hiện hành, khoản vay cho người có liên quan của tổ chức tín dụng phải được Hội đồng quản trị thông qua và tuân thủ các giới hạn an toàn, đây là nội dung hay xuất hiện trong các đề thi chứng chỉ nghiệp vụ ngân hàng.