Cầm cố hàng tồn kho ngân hàng (Floating Charge on Inventory) là hình thức cầm cố tài sản bảo đảm tiền vay trong đó toàn bộ hoặc một phần hàng hóa tồn kho của doanh nghiệp được dùng làm tài sản cầm cố cho ngân hàng. Đặc điểm khác biệt của loại hình này là hàng hóa trong kho được phép luân chuyển, thay thế liên tục theo nhu cầu sản xuất kinh doanh của khách hàng vay. Ngân hàng chỉ duy trì quyền cầm cố "nổi" trên khối hàng tồn kho nói chung chứ không cố định trên từng mặt hàng cụ thể.
Cơ chế hoạt động của cầm cố hàng tồn kho dựa trên nguyên tắc bảo quản thay thế được quy định tại Nghị định 21/2021/NĐ-CP. Khi doanh nghiệp bán, xuất kho hoặc sử dụng một phần hàng tồn kho đã cầm cố, doanh nghiệp có nghĩa vụ hoàn trả thay thế bằng hàng hóa khác có giá trị tương đương hoặc bù đắp bằng tiền để đảm bảo giá trị tài sản bảo đảm không bị sụt giảm. Ngân hàng thường áp dụng tỷ lệ bảo đảm tối thiểu, tức là giá trị hàng tồn kho cầm cố phải luôn đạt một tỷ lệ nhất định so với dư nợ vay vốn. Hàng hóa có thể được bảo quản tại kho của doanh nghiệp, kho của bên thứ ba hoặc kho do ngân hàng thuê và phải chịu sự kiểm tra, giám sát định kỳ của ngân hàng. Phương thức này vừa giúp doanh nghiệp duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh thông suốt, vừa bảo vệ quyền lợi của ngân hàng khi xử lý nợ.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, cầm cố hàng tồn kho được áp dụng phổ biến đối với các doanh nghiệp sản xuất, thương mại, phân phối có khối lượng hàng hóa lớn và luân chuyển nhanh. Ví dụ, một doanh nghiệp sản xuất thực phẩm có thể cầm cố toàn bộ nguyên liệu đầu vào và thành phẩm tồn kho để vay vốn ngắn hạn; khi xuất bán lô hàng thành phẩm, doanh nghiệp phải nhập nguyên liệu mới hoặc sản xuất ra lô thành phẩm khác để thay thế vào kho cầm cố. Tương tự, một công ty kinh doanh phân bón có thể dùng toàn bộ lô phân bón tồn trong kho làm tài sản cầm cố để vay vốn lưu động phục vụ hoạt động mua hàng vào mùa vụ.
Về mặt pháp lý, Nghị định 21/2021/NĐ-CP ngày 19/3/2021 của Chính phủ quy định chi tiết về chế độ bảo quản, hoàn trả thay thế tài sản cầm cố, cầm giữ và các hợp đồng bảo đảm tại tổ chức tín dụng là văn bản pháp lý quan trọng nhất điều chỉnh loại hình cầm cố này. Điều 7 Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định cụ thể về phương thức bảo quản thay thế tài sản cầm cố, trong đó bên cầm cố được sử dụng, thay thế tài sản nhưng phải bù đắp bằng tài sản có giá trị tương đương hoặc hoàn trả bằng tiền. Bên cạnh đó, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 295 đến Điều 320) quy định chung về cầm cố tài sản, Điều 17 Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định về hợp đồng cầm cố tài sản, còn các ngân hàng thương mại còn tuân theo quy định nội bộ của Ngân hàng Nhà nước và Thông tư hướng dẫn về hoạt động cho vay, bảo đảm tiền vay.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ ba khái niệm thường gây nhầm lẫn: cầm cố hàng tồn kho theo phương thức bảo quản thay thế, cầm cố cố định và cầm giữ tài sản. Cầm cố cố định (fixed charge) ghi rõ từng tài sản cụ thể trong hợp đồng và không được phép thay đổi; cầm cố hàng tồn kho luân chuyển cho phép danh sách tài sản biến động nhưng tổng giá trị phải đảm bảo tỷ lệ an toàn; còn cầm giữ là ngân hàng giữ trực tiếp tài sản như tiền, vàng, giấy tờ có giá. Cần đặc biệt nắm vững quy định tại Điều 7 Nghị định 21/2021/NĐ-CP và các điều kiện thực hiện phương thức bảo quản thay thế để làm tốt các câu hỏi trắc nghiệm và tình huống trong đề thi nghiệp vụ ngân hàng.