Cấp tín dụng vượt giới hạn pháp luật là hành vi của tổ chức tín dụng khi cung cấp tín dụng (cho vay, bảo lãnh, chiết khấu, bao thanh toán và các hình thức cấp tín dụng khác) cho khách hàng vượt quá các giới hạn, tỷ lệ an toàn đã được pháp luật quy định. Đây là một trong những hành vi vi phạm phổ biến trong hoạt động ngân hàng, tiềm ẩn nhiều rủi ro cho hệ thống tài chính và có thể bị xử lý bằng các biện pháp hành chính hoặc hình sự tùy theo mức độ vi phạm.
Theo quy định pháp luật Việt Nam, các tổ chức tín dụng phải tuân thủ nhiều loại giới hạn cấp tín dụng khác nhau, bao gồm: giới hạn cấp tín dụng đối với một khách hàng (tối đa không quá 15% vốn tự có của tổ chức tín dụng), giới hạn cấp tín dụng đối với một khách hàng và người có liên quan (tối đa 25% vốn tự có), giới hạn cấp tín dụng đối với một nhóm khách hàng, cũng như tỷ lệ tối đa nguồn vốn ngắn hạn được sử dụng để cho vay trung và dài hạn. Khi tổ chức tín dụng cố tình hoặc do quản lý yếu kém dẫn đến việc cấp tín dụng vượt các ngưỡng này, hành vi đó được xác định là cấp tín dụng vượt giới hạn pháp luật. Hậu quả là khoản cấp tín dụng vượt giới hạn không được tính vào tài sản có rủi ro để tính tỷ lệ an toàn vốn, ảnh hưởng đến chỉ tiêu CAR và các tỷ lệ an toàn khác.
Trong thực tế tại Việt Nam, có nhiều trường hợp ngân hàng thương mại bị xử phạt vì cấp tín dụng vượt giới hạn. Ví dụ, một số ngân hàng đã bị Thanh tra NHNN phát hiện cho vay một doanh nghiệp vượt quá 15% vốn tự có, hoặc cấp tín dụng cho cả khách hàng và các bên liên quan vượt ngưỡng 25% vốn tự có cho phép. Một số trường hợp khác là vi phạm tỷ lệ sử dụng vốn ngắn hạn cho vay trung dài hạn, dẫn đến rủi ro thanh khoản nghiêm trọng cho ngân hàng. Năm 2023 và 2024, NHNN đã ban hành nhiều quyết định xử phạt hành chính đối với các ngân hàng vi phạm giới hạn cấp tín dụng, với mức phạt từ vài trăm triệu đến hàng tỷ đồng.
Về mặt pháp lý, hành vi cấp tín dụng vượt giới hạn pháp luật được điều chỉnh bởi các văn bản quan trọng sau: Thông tư 22/2019/TT-NHNN quy định các giới hạn, tỷ lệ đảm bảo an toàn trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 17/2024/TT-NHNN); Thông tư 39/2016/TT-NHNN hướng dẫn về hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng đối với khách hàng; Nghị định 88/2019/NĐ-CP và Nghị định 143/2021/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng. Ngoài ra, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017) còn quy định tội vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng tại Điều 179 với mức phạt tù có thể lên đến 20 năm trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng đây là một nội dung trọng tâm trong phần thi pháp luật ngân hàng và quản trị rủi ro. Khi làm bài, thí sinh cần phân biệt rõ giữa các loại giới hạn cấp tín dụng (giới hạn cho một khách hàng, cho nhóm khách hàng, cho người có liên quan), nắm vững con số cụ thể về tỷ lệ phần trăm vốn tự có tương ứng, cũng như phân biệt giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự. Đặc biệt, cần chú ý đến khái niệm "người có liên quan" theo quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, bởi đây thường là điểm các ngân hàng hay vi phạm do khó kiểm soát trong thực tế.