Chiến lược chống xói mòn cơ sở thuế (BEPS) là gì?

Chiến lược chống xói mòn cơ sở thuế (BEPS) là gì?

Chiến lược chống xói mòn cơ sở thuế (tiếng Anh: Base Erosion and Profit Shifting – viết tắt: BEPS) là chương trình hành động quốc tế do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) phối hợp cùng nhóm G20 xây dựng từ năm 2013 và hoàn thiện vào năm 2015, nhằm chống lại các hành vi xói mòn cơ sở thuế (Base Erosion) và chuyển lợi nhuận (Profit Shifting) của các tập đoàn đa quốc gia sang những quốc gia có thuế suất thấp (tax haven) hoặc không chịu thuế. Đây được xem là một trong những khuôn khổ pháp lý và chính sách thuế quốc tế quan trọng nhất trong lịch sử, với hơn 140 quốc gia cam kết thực hiện thông qua Khung bao trùm BEPS (BEPS Inclusive Framework).

Cốt lõi của BEPS dựa trên nguyên tắc: lợi nhuận phải được ghi nhận và đánh thuế tại nơi diễn ra hoạt động kinh tế thực sự và nơi giá trị được tạo ra (where economic activity takes place and value is created). Trước khi BEPS ra đời, nhiều tập đoàn đa quốc gia đã lợi dụng sự chênh lệch về chính sách thuế giữa các quốc gia, các kẽ hở trong hiệp định thuế song phương (bilateral tax treaties) cũng như các quy định chuyển giá lỏng lẻo để chuyển lợi nhuận ra nước ngoài, làm giảm đáng kể nguồn thuế của các quốc gia đang phát triển. Theo ước tính của OECD, các hành vi này gây thất thoát khoảng 100 đến 240 tỷ USD tiền thuế toàn cầu mỗi năm, tương đương 4 đến 10% tổng thuế thu nhập doanh nghiệp toàn cầu.

Tại Việt Nam, BEPS có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Việt Nam chính thức gia nhập Khung bao trùm BEPS từ năm 2017 và đã tích cực nội luật hóa các khuyến nghị BEPS thông qua Nghị định 132/2020/NĐ-CP về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết (related-party transactions), Luật Quản lý thuế 2019 (sửa đổi năm 2021) cùng các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính.

Thuật ngữ tiếng Anh: Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) Lĩnh vực: Thuế & Tài chính công

Đặc điểm và phân loại

Khuôn khổ BEPS được xây dựng xoay quanh 15 hành động cụ thể (15 Action Plan), chia thành 3 nhóm chính dựa trên bản chất pháp lý và mục tiêu thực thi:

Các hành động cốt lõi của BEPS:

• Hành động 1: Giải quyết thách thức của nền kinh tế số đối với thuế
• Hành động 2: Loại bỏ sự kết hợp bất hợp pháp giữa công cụ thuế và điều khoản hiệp định (Hybrid Mismatch Arrangements)
• Hành động 3: Thiết kế quy tắc kiểm soát công ty nước ngoài (CFC – Controlled Foreign Company)
• Hành động 4: Giới hạn khấu trừ lãi vay thông qua các khoản vay liên kết (Limitation on Interest Deductibility)
• Hành động 5: Chống các thực hành thuế có hại (Harmful Tax Practices)
• Hành động 6: Ngăn chuyển nhượng bất hợp pháp lợi ích hiệp định
• Hành động 7: Ngăn tình trạng trốn trạng thái cơ sở thường trú thuế (Permanent Establishment Status)
• Hành động 8-10: Đảm bảo kết quả chuyển giá phù hợp với giá trị tạo ra (Aligning Transfer Pricing Outcomes)
• Hành động 11: Phương pháp đo lường và giám sát BEPS
• Hành động 12: Yêu cầu kê khai thuế minh bạch cho người nộp thuế
• Hành động 13: Tái thiết kế yêu cầu lập hồ sơ chuyển giá
• Hành động 14: Cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả hơn (Mutual Agreement Procedure – MAP)
• Hành động 15: Phát triển Công cụ đa phương (Multilateral Instrument – MLI) sửa đổi hàng loạt hiệp định thuế song phương

Đặc điểm phân biệt BEPS với các chương trình chống trốn thuế thông thường: BEPS mang tính đa phương, ràng buộc pháp lý quốc tế, đòi hỏi sự minh bạch hóa thông tin ở cấp độ tập đoàn toàn cầu, đặc biệt là thông qua Báo cáo lợi nhuận theo quốc gia (Country-by-Country Reporting – CbCR).

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Trường hợp chuyển giá trong giao dịch liên kết tại Ngân hàng A

Ngân hàng A (Việt Nam) là công ty con của một tập đoàn tài chính lớn tại quốc gia X. Trong năm tài chính 2022, Ngân hàng A phải trả phí quản lý và phí bản quyền công nghệ (royalty fee) cho công ty mẹ với tổng giá trị 150 tỷ đồng, tương đương 22% tổng doanh thu thuần của ngân hàng. Tuy nhiên, khi cơ quan thuế Việt Nam rà soát hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết theo Nghị định 132/2020/NĐ-CP, kết quả cho thấy các khoản phí này vượt quá 3% so với mức trung bình ngành theo nguyên tắc Arm's Length Principle. Hậu quả là cơ quan thuế từ chối khấu trừ khoản chênh lệch 45 tỷ đồng, đồng thời truy thu thuế thu nhập doanh nghiệp với mức thuế suất 20%, tương đương 9 tỷ đồng, cộng thêm tiền chậm nộp và phạt vi phạm hành chính khoảng 2,1 tỷ đồng (tổng cộng gánh nặng ~11,1 tỷ đồng). Đây là bài học điển hình cho thấy tầm quan trọng của việc tuân thủ nguyên tắc BEPS ngay từ khâu thiết kế chính sách giá nội bộ.

Ví dụ 2: Áp dụng CbCR đối với Ngân hàng B

Ngân hàng B là ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam, có chi nhánh tại Singapore, Lào và Campuchia, đồng thời có công ty con tài chính tại Hàn Quốc. Với tổng doanh thu hợp nhất năm 2023 đạt 78.500 tỷ đồng (vượt ngưỡng 750 triệu EUR), Ngân hàng B bắt buộc phải lập và nộp Báo cáo lợi nhuận theo quốc gia (CbCR) cho cơ quan thuế Việt Nam. Báo cáo này phải thể hiện rõ: doanh thu, lợi nhuận trước thuế, thuế đã nộp, thuế phải nộp theo từng quốc gia hoạt động; số lượng nhân viên; vốn và lợi nhuận giữ lại. Nhờ CbCR, cơ quan thuế phát hiện chi nhánh tại Singapore – một quốc gia có thuế suất ưu đãi 10% – đang ghi nhận 65% lợi nhuận hợp nhất của Ngân hàng B, trong khi chỉ có 8% nhân viên và 5% tổng tài sản. Điều này khiến Ngân hàng B phải đối mặt với cuộc điều tra sâu hơn về các giao dịch liên kết giữa chi nhánh Singapore và trụ sở chính tại Việt Nam.

Ví dụ 3: Chiến lược phòng chống BEPS trong hoạt động cho vay liên ngân hàng

Ngân hàng C (Việt Nam) hoạt động hiệu quả trên thị trường liên ngân hàng với khối lượng giao dịch trung bình 25.000 tỷ đồng/năm với các đối tác nước ngoài. Để đảm bảo tuân thủ Hành động 4 của BEPS (giới hạn khấu trừ lãi vay vượt mức), Ngân hàng C đã thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ yêu cầu: (1) tỷ lệ nợ ròng trên vốn chủ sở hữu không vượt 3:1 đối với các khoản vay với bên liên kết; (2) lãi suất cho vay liên kết phải tuân theo biên độ giao dịch độc lập (arm's length range); (3) mọi giao dịch đều phải có hợp đồng văn bản và báo cáo phân tích chức năng (functional analysis). Nhờ vậy, Ngân hàng C vừa đảm bảo tối ưu hóa chi phí lãi vay được khấu trừ (khoảng 1.200 tỷ đồng tiền lãi có thể khấu trừ hợp pháp), vừa tránh được rủi ro truy thu thuế – một yếu tố được đánh giá cao trong các kỳ thi lấy chứng chỉ quản lý rủi ro tuân thủ thuế.

Chiến lược chống xói mòn cơ sở thuế (BEPS) trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

BEPS khác gì chuyển giá (Transfer Pricing)?

BEPS là khuôn khổ chính sách quốc tế tổng thể gồm 15 hành động nhằm chống xói mòn cơ sở thuế và chuyển lợi nhuận, trong khi chuyển giá (Transfer Pricing) chỉ là một công cụ/kỹ thuật mà các tập đoàn đa quốc gia sử dụng để định giá giao dịch giữa các bên liên kết. Có thể hiểu: BEPS là "chiến lược phòng chống", còn chuyển giá là "phương tiện" mà BEPS muốn kiểm soát. BEPS bao trùm cả các vấn đề ngoài chuyển giá như lạm dụng hiệp định, trốn thuế kỹ thuật số, kiểm soát công ty nước ngoài (CFC).

Khi nào cần biết về BEPS?

Người làm trong ngành ngân hàng cần nắm vững BEPS trong các tình huống: (1) thiết kế sản phẩm cho vay liên ngân hàng hoặc cho vay công ty con, công ty mẹ để đảm bảo lãi vay được khấu trừ hợp pháp; (2) xây dựng chiến lược mở chi nhánh nước ngoài để tránh rủi ro truy thu thuế khi phân bổ lợi nhuận; (3) chuẩn bị hồ sơ tuân thủ thuế (Local File, Master File, CbCR) cho các tập đoàn có doanh thu hợp nhất vượt 750 triệu EUR; (4) ôn thi các chứng chỉ nghề nghiệp như CPA, ACCA, CFA vì BEPS là chủ đề trọng tâm trong phần thuế quốc tế.

BEPS ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng doanh nghiệp, BEPS khiến cơ quan thuế thắt chặt giám sát, dẫn đến tăng tần suất thanh tra và yêu cầu minh bạch hóa giao dịch liên kết; chi phí tuân thủ (compliance cost) có thể tăng 15-30% đối với doanh nghiệp FDI lớn. Đối với khách hàng cá nhân, mặc dù ít bị ảnh hưởng trực tiếp, nhưng việc thất thoát thuế bị chặn lại sẽ giúp ổn định nguồn thu ngân sách quốc gia, tạo môi trường kinh doanh công bằng hơn. Đối với nền kinh tế, OECD ước tính việc triển khai đầy đủ BEPS 2.0 (Pillar One và Pillar Two với thuế suất tối thiểu toàn cầu 15%) sẽ tạo thêm 150-220 tỷ USD doanh thu thuế toàn cầu mỗi năm, từ đó giảm áp lực thuế cho các doanh nghiệp tuân thủ tốt và người nộp thuế trung thực.

Tổng kết

Chiến lược chống xói mòn cơ sở thuế (BEPS) không đơn thuần là một chương trình thuế mà là nền tảng tái cấu trúc hệ thống thuế quốc tế trong kỷ nguyên toàn cầu hóa. Với 15 hành động cốt lõi, BEPS đặt nền móng cho sự minh bạch, công bằng và hiệu quả trong quản lý thuế giữa các quốc gia. Đối với ngành ngân hàng Việt Nam – nơi các giao dịch liên ngân hàng, cho vay công ty con và đầu tư ra nước ngoài ngày càng phức tạp – việc thấu hiểu BEPS không chỉ giúp phòng tránh rủi ro pháp lý và truy thu thuế mà còn là lợi thế cạnh tranh trong đánh giá tín dụng và quản trị rủi ro tuân thủ. Người học và làm nghề ngân hàng nên đặc biệt ghi nhớ ba trụ cột kiến thức: nguyên tắc giá thị trường (Arm's Length Principle), báo cáo lợi nhuận theo quốc gia (CbCR), và Nghị định 132/2020/NĐ-CP – những nội dung thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi tuyển dụng và chứng chỉ nghề nghiệp.