Cổ phiếu quỹ là những cổ phiếu đã được ngân hàng phát hành ra thị trường nhưng sau đó được chính ngân hàng mua lại và đang nắm giữ trên sổ sách. Khi tính toán vốn tự có phục vụ cho tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu (CAR), toàn bộ giá trị cổ phiếu quỹ phải được loại trừ khỏi vốn cấp 1, làm giảm trực tiếp nguồn vốn chủ sở hữu hữu dụng của tổ chức tín dụng.
Về cơ chế hoạt động, khi ngân hàng mua lại cổ phiếu của chính mình, giao dịch này không làm thay đổi tổng tài sản nhưng lại làm giảm vốn chủ sở hữu do tiền mua cổ phiếu được coi là phân phối cho cổ đông. Theo chuẩn mực kế toán, cổ phiếu quỹ được ghi giảm vốn cổ phần và thặng dư vốn cổ phần, đồng thời không được phép nhận cổ tức hay có quyền biểu quyết. Trong quản lý vốn theo Basel II/III mà Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang áp dụng, cổ phiếu quỹ bị loại bỏ hoàn toàn khỏi vốn cấp 1 (Tier 1) vì bản chất nó không đại diện cho nguồn vốn thực sự hấp thụ rủi ro từ bên ngoài. Do đó, việc sở hữu cổ phiếu quỹ làm giảm năng lực đáp ứng yêu cầu an toàn vốn, buộc ngân hàng phải cân nhắc kỹ trước khi thực hiện mua lại.
Trong thực tế tại Việt Nam, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần như Vietcombank, BIDV, Techcombank, MB hay ACB đã từng thực hiện chương trình mua lại cổ phiếu quỹ để ổn định giá cổ phiếu, tăng cung cho nhân sự theo chương trình ESOP, hoặc giảm vốn điều lệ khi cần tái cơ cấu. Chẳng hạn, khi một ngân hàng niêm yết có vốn điều lệ 20.000 tỷ đồng và mua lại 1.000 tỷ đồng cổ phiếu quỹ, giá trị vốn cấp 1 dùng để tính CAR sẽ giảm tương ứng 1.000 tỷ đồng, kéo theo tỷ lệ CAR sụt giảm đáng kể nếu tổng tài sản có rủi ro không đổi. Điều này đòi hỏi ngân hàng phải có phương án bổ sung vốn khác hoặc giảm tốc độ tăng trưởng tài sản có rủi ro.
Về khung pháp lý, việc mua lại cổ phiếu quỹ được điều chỉnh bởi Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Các tổ chức tín dụng 2024 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước. Đặc biệt, Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn đã nêu rõ cổ phiếu quỹ phải được trừ trực tiếp khỏi vốn cấp 1 khi tính CAR. Ngoài ra, Thông tư 22/2023/TT-NHNN hướng dẫn về mua lại cổ phiếu quỹ đối với tổ chức tín dụng cũng quy định chặt chẽ điều kiện, tỷ lệ mua lại tối đa và thời gian nắm giữ cổ phiếu quỹ. Ngân hàng muốn mua lại cổ phiếu quỹ phải đáp ứng các điều kiện về tỷ lệ an toàn vốn trước và sau khi mua, không vi phạm các giới hạn tín dụng và phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần nhớ rằng cổ phiếu quỹ không tham gia vào vốn cấp 1 cũng như vốn cấp 2 mà bị loại bỏ hoàn toàn khi tính vốn tự có. Cần phân biệt rõ giữa cổ phiếu quỹ với cổ phiếu ưu đãi cổ tức cộng dồn hoặc cổ phiếu ưu đãi hoàn lại vốn – những công cụ này có cách xử lý khác nhau trong Basel II/III. Khi làm bài tập tính CAR, hãy luôn kiểm tra bảng cân đối kế toán và trừ cổ phiếu quỹ ở mục vốn chủ sở hữu trước khi áp dụng các điều chỉnh theo Thông tư 41/2016. Ngoài ra, cần lưu ý rằng việc mua cổ phiếu quỹ vượt quá tỷ lệ cho phép có thể dẫn đến vi phạm yêu cầu an toàn vốn và bị xử phạt theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.