Điều chỉnh dự toán là gì?

Điều chỉnh dự toán là gì?

Điều chỉnh dự toán (tiếng Anh: Budget estimate adjustment) là quá trình sửa đổi, bổ sung các chỉ tiêu thu chi ngân sách nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt trong năm ngân sách, nhằm phản ánh đúng thực tế biến động của nguồn thu hoặc nhiệm vụ chi phát sinh so với dự toán ban đầu. Đây là công cụ quản lý tài chính công (Public Finance) đặc biệt quan trọng, giúp Chính phủ và các cơ quan hành chính nhà nước ứng phó kịp thời với những thay đổi của nền kinh tế - xã hội mà vẫn đảm bảo nguyên tắc quản lý ngân sách theo hiến pháp và pháp luật.

Về bản chất, điều chỉnh dự toán không phải là thay đổi toàn bộ ngân sách đã được Quốc hội thông qua, mà là biện pháp linh hoạt để cập nhật các chỉ tiêu cho phù hợp với diễn biến thực tế. Chẳng hạn, khi nguồn thu từ thuế giá trị gia tăng (VAT) sụt giảm do suy thoái kinh tế, hoặc khi phát sinh nhiệm vụ chi cấp bách như phòng chống thiên tai, Chính phủ có thể đề xuất điều chỉnh để đảm bảo cân đối thu chi. Điều này giúp tránh tình trạng ngân sách bị "đóng băng" cứng nhắc, đồng thời duy trì kỷ cương tài khóa và kỷ luật ngân sách (Budget discipline).

Đối với người làm ngân hàng, đặc biệt là ở mảng ngân hàng thương mại có vốn nhà nước hoặc hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng đầu tư (Investment Banking), việc hiểu rõ cơ chế điều chỉnh dự toán ngân sách là rất cần thiết. Bởi lẽ, chính sách tài khóa của Chính phủ có tác động trực tiếp đến lãi suất thị trường, thanh khoản hệ thống ngân hàng, cũng như triển vọng tín dụng cho các dự án đầu tư công - một kênh cho vay quan trọng của nhiều ngân hàng thương mại.

Thuật ngữ tiếng Anh: Budget estimate adjustment Lĩnh vực: Thuế & Tài chính công

Đặc điểm và phân loại

1. Đặc điểm chính của điều chỉnh dự toán

• Tính pháp lý chặt chẽ: Mọi điều chỉnh phải được thực hiện theo đúng thẩm quyền quy định tại Luật Ngân sách Nhà nước 2015 (Luật số 83/2015/QH13), không thể tùy tiện thay đổi.
• Tính thời sự: Chỉ được thực hiện trong năm ngân sách khi phát sinh nhu cầu thực tế, không áp dụng cho năm trước đã quyết toán.
• Tính mục đích: Phải phục vụ các mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an sinh xã hội hoặc ứng phó với biến động bất thường.
• Tính công khai: Mọi quyết định điều chỉnh phải được công khai và báo cáo Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội theo định kỳ.
• Tính cân đối: Phải đảm bảo nguyên tắc cân đối thu - chi, không làm thay đổi mục tiêu tổng quát của chính sách tài khóa.

2. Phân loại điều chỉnh dự toán

3. Cơ sở pháp lý quan trọng

• Luật Ngân sách Nhà nước 2015 (Luật số 83/2015/QH13): Quy định chi tiết tại Điều 49 đến Điều 54 về điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước.
• Nghị định 31/2017/NĐ-CP: Hướng dẫn chi tiết về quy trình, hồ sơ, thẩm quyền điều chỉnh dự toán.
• Luật Đầu tư công 2019 (Luật số 39/2019/QH14): Quy định riêng về điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn và hàng năm.
• Hiến pháp 2013: Quy định Quốc hội có quyền quyết định dự toán ngân sách nhà nước và phê duyệt việc điều chỉnh.

4. Các trường hợp thường gặp

• Biến động lớn về giá dầu thô ảnh hưởng đến nguồn thu ngân sách.
• Thiên tai, bão lũ, dịch bệnh gây thiệt hại nặng nề.
• Khủng hoảng tài chính toàn cầu tác động đến xuất khẩu và đầu tư.
• Bổ sung vốn cho các dự án trọng điểm quốc gia cấp bách.
• Điều chỉnh theo cam kết quốc tế hoặc điều ước quốc tế mới ký kết.

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Điều chỉnh dự toán ngân sách giai đoạn Covid-19 (2020 - 2021)

Trong giai đoạn 2020 - 2021, đại dịch Covid-19 đã tạo ra cú sốc lớn đối với nền kinh tế Việt Nam. Theo đó, Chính phủ đã trình Quốc hội xem xét và thông qua Nghị quyết 84/2020/QH14, cho phép điều chỉnh dự toán ngân sách nhà nước năm 2020 với những thay đổi quan trọng:

• Giảm thu ngân sách: Khoảng 63.000 tỷ đồng so với dự toán ban đầu, chủ yếu đến từ việc giảm 50% lệ phí trước bạ ô tô sản xuất trong nước, miễn giảm thuế đối với một số đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề.
• Tăng chi ngân sách: Khoảng 30.000 tỷ đồng cho các nhiệm vụ phòng chống dịch, hỗ trợ người dân gặp khó khăn, mua vắc-xin và trang thiết bị y tế.
• Bội chi tăng: Mức bội chi được điều chỉnh lên khoảng 4,99% GDP, vượt qua trần 3,5% được Quốc hội phê duyệt ban đầu.

Tác động đến ngân hàng: Ngân hàng A (một ngân hàng thương mại cổ phần lớn) đã được hưởng lợi từ các chính sách giãn, hoãn thuế thông qua việc giảm trích lập dự phòng rủi ro cho các khoản nợ được cơ cấu lại. Đồng thời, gói tín dụng ưu đãi khoảng 17.000 tỷ đồng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNNVV) theo Nghị quyết 84 cũng tạo điều kiện cho ngân hàng mở rộng danh mục cho vay an toàn với lãi suất thấp hơn thị trường 2 - 3%/năm.

Ví dụ 2: Điều chỉnh chi đầu tư công khi giải ngân chậm

Trong năm 2022, Chính phủ đã thực hiện điều chỉnh dự toán chi đầu tư công khi tiến độ giải ngân của nhiều dự án trọng điểm bị chậm so với kế hoạch. Cụ thể:

• Tổng vốn đầu tư công năm 2022 được Quốc hội phê duyệt ban đầu khoảng 447.000 tỷ đồng.
• Đến giữa năm, do nhiều dự án giải phóng mặt bằng chậm, giá nguyên vật liệu tăng, Chính phủ đã đề xuất điều chỉnh, phân bổ lại vốn cho các dự án có tiến độ tốt hơn, đồng thời bổ sung khoảng 17.000 tỷ đồng cho một số dự án giao thông trọng điểm tại khu vực miền Trung và Tây Nguyên để ứng phó với hậu quả bão lũ.

Tác động đến ngân hàng: Ngân hàng B (một ngân hàng có vốn nhà nước) tham gia tài trợ cho dự án cao tốc Bắc - Nam với hạn mức tín dụng khoảng 5.500 tỷ đồng. Việc điều chỉnh dự toán giúp dự án được giải ngân kịp thời, qua đó đảm bảo nguồn thu nợ gốc và lãi cho ngân hàng đúng kỳ hạn. Đồng thời, Ngân hàng B còn được hưởng lợi từ các khoản bảo lãnh thanh toán và bảo lãnh thực hiện hợp đồng phát sinh từ các gói thầu mới.

Ví dụ 3: Điều chỉnh dự toán ngân sách địa phương khi phát sinh thiên tai

Cuối năm 2023, sau khi bão Yagi gây thiệt hại nặng nề tại các tỉnh phía Bắc, HĐND tỉnh Hà Nam đã thực hiện điều chỉnh dự toán ngân sách địa phương với các nội dung chính:

• Bổ sung chi: Khoảng 850 tỷ đồng cho công tác khắc phục hậu quả bão lũ, sửa chữa cơ sở hạ tầng và hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng.
• Điều chỉnh giảm thu: Khoảng 120 tỷ đồng do hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp địa phương bị đình trệ.
• Nguồn bù đắp: Sử dụng nguồn dự phòng ngân sách địa phương kết hợp hỗ trợ từ ngân sách Trung ương.

Tác động đến ngân hàng: Chi nhánh Ngân hàng A tại Hà Nam đã triển khai gói tín dụng ưu đãi 1.200 tỷ đồng với lãi suất thấp hơn 1 - 2%/năm so với thị trường cho các hộ dân và doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi bão. Đồng thời, ngân hàng cũng tham gia chương trình cơ cấu lại nợ, miễn giảm lãi vay cho khoảng 3.500 khách hàng theo chủ trương của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước.

Điều chỉnh dự toán trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Điều chỉnh dự toán khác gì với bổ sung dự toán và phân bổ chi tiết dự toán?

Điều chỉnh dự toán là việc thay đổi các chỉ tiêu thu chi đã được phê duyệt do biến động lớn về điều kiện kinh tế - xã hội hoặc phát sinh nhiệm vụ chi mới, đòi hỏi phải có quyết định của Quốc hội hoặc Chính phủ tùy thẩm quyền. Bổ sung dự toán là việc tăng thêm chỉ tiêu chi cho một nhiệm vụ cụ thể, thường từ nguồn dự phòng hoặc nguồn thu vượt dự toán. Trong khi đó, phân bổ chi tiết dự toán chỉ là việc phân chia các chỉ tiêu đã được phê duyệt cho các đơn vị sử dụng ngân sách cụ thể, do thủ trưởng đơn vị quyết định trong phạm vi được giao.

Khi nào cần biết về Điều chỉnh dự toán?

Người ôn thi tuyển dụng ngân hàng cần nắm vững kiến thức về điều chỉnh dự toán khi làm bài thi môn Tài chính - Tiền tệ - Ngân hàng, đặc biệt trong các phần thi về chính sách tài khóa, quản lý ngân sách nhà nước, và tác động của chính sách công đến hoạt động ngân hàng. Ngoài ra, những ai ứng tuyển vào vị trí chuyên viên quan hệ chính phủ (Government Relations), chuyên viên phân tích tín dụng cho dự án đầu tư công, hoặc chuyên viên pháp chế ngân hàng đều cần hiểu rõ cơ chế này để đánh giá rủi ro chính sách khi cấp tín dụng.

Điều chỉnh dự toán ảnh hưởng thế nào đến khách hàng ngân hàng?

Đối với khách hàng cá nhân, điều chỉnh dự toán có thể ảnh hưởng đến chính sách giãn thuế, hỗ trợ an sinh xã hội, từ đó tác động đến thu nhập khả dụng và khả năng trả nợ ngân hàng. Đối với khách hàng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng, bất động sản, hay các nhà thầu thi công dự án đầu tư công, việc điều chỉnh dự toán ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải ngân vốn, dòng tiền và khả năng hoàn trả các khoản vay. Nếu điều chỉnh theo hướng tăng chi đầu tư công, các doanh nghiệp này sẽ có thêm nguồn thu, qua đó cải thiện xếp hạng tín dụng (Credit Rating) và điều kiện tiếp cận vốn ngân hàng.

Tổng kết

Điều chỉnh dự toán là một công cụ không thể thiếu trong quản lý tài chính công hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng và chịu nhiều biến động từ bên ngoài. Đối với người làm ngân hàng, việc nắm vững cơ chế điều chỉnh dự toán không chỉ giúp hoàn thành tốt bài thi tuyển dụng mà còn là nền tảng quan trọng để phân tích chính sách tài khóa, đánh giá rủi ro tín dụng đối với các dự án đầu tư công và tư vấn chiến lược tài chính cho khách hàng doanh nghiệp. Hãy nhớ rằng: mọi quyết định điều chỉnh dự toán đều phải tuân thủ nguyên tắc công khai - minh bạch - hiệu quả, và ngân hàng chính là một trong những kênh truyền dẫn chính sách quan trọng nhất để đưa nguồn lực tài chính công đến với nền kinh tế thực.