Ngân hàng giám sát và Ngân hàng lưu ký là hai chủ thể pháp lý độc lập nhưng có mối liên hệ chặt chẽ trong hoạt động quản lý quỹ đầu tư chứng khoán tại Việt Nam. Ngân hàng giám sát là tổ chức tín dụng được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp phép, chịu trách nhiệm giám sát toàn diện hoạt động của công ty quản lý quỹ và quỹ đầu tư về tính tuân thủ pháp luật. Ngân hàng lưu ký là tổ chức nhận lưu ký, bảo quản tài sản chứng khoán và các tài sản khác của khách hàng, đồng thời thực hiện các dịch vụ liên quan đến thanh toán, đăng ký và chuyển giao chứng khoán theo quy định.
Về cơ chế hoạt động, ngân hàng giám sát thực hiện việc kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật, Điều lệ quỹ và các hạn mức đầu tư của công ty quản lý quỹ; theo dõi dòng tiền, xác nhận các giao dịch tài sản của quỹ, giám sát hoạt động ủy thác và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư. Ngân hàng giám sát chỉ áp dụng đối với quỹ đầu tư chứng khoán và là chủ thể bắt buộc theo Luật Chứng khoán. Ngân hàng lưu ký có phạm vi rộng hơn, hoạt động trên nhiều phân khúc khách hàng gồm nhà đầu tư cá nhân, tổ chức trong nước, nhà đầu tư nước ngoài, công ty chứng khoán và công ty quản lý quỹ; dịch vụ bao gồm lưu ký chứng khoán, thanh toán giao dịch, thực hiện quyền biểu quyết, báo cáo thuế và tư vấn cho khách hàng. Một ngân hàng có thể vừa là ngân hàng giám sát vừa là ngân hàng lưu ký của cùng một quỹ nhưng phải đảm bảo tách bạch về nhân sự, hệ thống và hạ tầng công nghệ theo nguyên tắc bức tường Trung Hoa.
Tại Việt Nam, các ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, MB và HSBC Việt Nam đều cung cấp dịch vụ lưu ký chứng khoán cho nhà đầu tư nước ngoài - đây là phân khúc rất quan trọng phục vụ dòng vốn FDI và đầu tư gián tiếp vào thị trường chứng khoán Việt Nam. Đối với hoạt động quỹ mở, quỹ ETF, các công ty quản lý quỹ như VinaCapital, Dragon Capital, SSIAM, Vinacapital, Mirae Asset phải lựa chọn ngân hàng giám sát đáp ứng tiêu chuẩn vốn điều lệ tối thiểu 1.000 tỷ đồng và được UBCKNN chấp thuận bằng văn bản. Ví dụ điển hình, các quỹ ETF nội như VFMVN30, VFMVN Diamond hay VinaCapital VN100 đều sử dụng HSBC hoặc Standard Chartered làm ngân hàng giám sát và lưu ký nhằm đảm bảo tính minh bạch, độc lập và tuân thủ chuẩn mực quốc tế trong vận hành.
Về khía cạnh pháp lý, ngân hàng giám sát được quy định chi tiết tại Luật Chứng khoán 2019, Nghị định 155/2020/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Chứng khoán và Thông tư 99/2020/TT-BTC hướng dẫn về hoạt động của công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán. Ngân hàng lưu ký chịu sự điều chỉnh của Thông tư 98/2020/TT-BTC hướng dẫn hoạt động lưu ký chứng khoán, Thông tư 107/2016/TT-BTC và các văn bản sửa đổi bổ sung. Đối với nhà đầu tư nước ngoài, Nghị định 60/2015/NĐ-CP và Nghị định 88/2019/NĐ-CP sửa đổi quy định chi tiết về việc mở tài khoản và lưu ký tài sản tại Việt Nam. Ngân hàng giám sát cũng phải đáp ứng các điều kiện về năng lực tài chính, nhân sự chuyên môn và hệ thống công nghệ thông tin theo quy định.
Đối với người ôn thi ngân hàng và chứng khoán, cần lưu ý rằng hai khái niệm này tuy có liên quan nhưng không đồng nhất: ngân hàng giám sát là khái niệm riêng chỉ tồn tại trong lĩnh vực quỹ đầu tư, còn ngân hàng lưu ký có phạm vi áp dụng rộng hơn cho mọi loại hình khách hàng. Khi thi, cần phân biệt rõ bốn tiêu chí gồm điều kiện thành lập, phạm vi khách hàng phục vụ, các nghiệp vụ được phép thực hiện và mức vốn pháp định tối thiểu của từng loại. Ngoài ra, cần nhớ nguyên tắc tách bạch khi một ngân hàng đảm nhận đồng thời hai vai trò cho cùng một quỹ, cũng như quyền và trách nhiệm pháp lý cụ thể của từng bên trong trường hợp xảy ra tranh chấp hoặc vi phạm.