Phá sản tổ chức tín dụng là thủ tục tố tụng đặc thù được thực hiện theo quy định của pháp luật nhằm tuyên bố một tổ chức tín dụng mất khả năng thanh toán và tiến hành thanh lý tài sản để phân chia cho các chủ nợ theo một trật tự ưu tiên nhất định. Đây là biện pháp cuối cùng khi các giải pháp cứu chữa, kiểm soát đặc biệt hoặc chuyển giao bắt buộc không còn khả thi áp dụng.
Theo quy định pháp luật Việt Nam, việc phá sản tổ chức tín dụng được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Phá sản 2014 và Luật Các tổ chức tín dụng hiện hành, có sự tham gia của Tòa án nhân dân có thẩm quyền, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan liên quan. Quy trình thường bao gồm các bước: xác định tình trạng mất khả năng thanh toán dựa trên báo cáo tài chính kiểm toán; nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản bởi chủ nợ, người có nghĩa vụ liên quan hoặc chính tổ chức tín dụng; áp dụng biện pháp bảo toàn tài sản và quản lý tài sản do thẩm phán quyết định; tiến hành họp hội nghị chủ nợ để thông qua phương án phục hồi hoặc phương án thanh lý tài sản. Trong suốt quá trình này, quyền quản lý tài sản, cấp tín dụng và nghĩa vụ bảo đảm tiền gửi của khách hàng được đặc biệt chú trọng, đặc biệt đối với quyền lợi của người gửi tiền được bảo hiểm theo quy định.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, hầu hết các trường hợp tổ chức tín dụng yếu kém chưa đến mức phá sản mà được xử lý qua các cơ chế hành chính như kiểm soát đặc biệt và chuyển giao bắt buộc. Điển hình là vụ việc Ngân hàng Đông Á năm 2015 hay gần đây là Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB) năm 2023, các tổ chức này bị đặt vào tình trạng kiểm soát đặc biệt rồi chuyển giao bắt buộc sang ngân hàng khỏe mạnh hơn. Thực tế cho thấy thủ tục phá sản theo Luật Phá sản rất hiếm khi được áp dụng trực tiếp với ngân hàng vì tính đặc thù của hệ thống tài chính ngân hàng, nơi Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò chủ đạo trong việc bảo đảm an toàn hệ thống.
Về khung pháp lý, ngoài Luật Phá sản 2014, cần tham khảo Nghị định 26/2014/NĐ-CP hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phá sản; Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và dự kiến thay thế bằng Luật sửa đổi Luật Các tổ chức tín dụng có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2025. Ngoài ra, Nghị định 53/2013/NĐ-CP về chức năng, nhiệm vụ và cơ chế xử lý đối với tổ chức tín dụng yếu kém cũng là văn bản hết sức quan trọng liên quan đến các giai đoạn tiền phá sản.
Lưu ý cho người ôn thi: cần phân biệt rõ giữa khái niệm "phá sản" theo Luật Phá sản với các khái niệm "mất khả năng thanh toán", "kiểm soát đặc biệt" và "chuyển giao bắt buộc" trong luật ngân hàng. Điểm mấu chốt là phá sản là thủ tục tố tụng tại Tòa án, còn các biện pháp còn lại do Ngân hàng Nhà nước thực hiện với quyết định hành chính nhằm ổn định hệ thống, hạn chế rủi ro lan rộng; thứ tự ưu tiên thanh toán khi phá sản cũng là câu hỏi thường gặp, trong đó người gửi tiền được bảo hiểm và chi phí phá sản được ưu tiên trước các khoản nợ thông thường.