Trái phiếu phụ thuộc là gì?

Trái phiếu phụ thuộc là gì?

Trái phiếu phụ thuộc (tiếng Anh: Subordinated Debt) là loại công cụ nợ mà trong đó người nắm giữ chấp nhận đứng sau các chủ nợ thông thường (như người gửi tiền, các chủ nợ không có bảo đảm thông thường) về thứ tự ưu tiên thanh toán khi tổ chức phát hành bị phá sản hoặc giải thể. Trong lĩnh vực ngân hàng, đây là một kênh quan trọng để bổ sung vốn tự có nhằm đáp ứng các yêu cầu an toàn vốn theo chuẩn Basel (hệ thống tiêu chuẩn quốc tế về quản lý rủi ro ngân hàng do Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng ban hành).

Thuật ngữ tiếng Anh: Subordinated Debt Lĩnh vực: Quản lý vốn

Cơ chế hoạt động của trái phiếu phụ thuộc dựa trên nguyên tắc phân bậc ưu tiên trong cơ cấu vốn của ngân hàng. Khi ngân hàng rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán, tài sản của tổ chức sẽ được dùng để thanh toán theo trình tự: trước hết là chi phí phá sản, tiếp đến là các khoản nợ có bảo đảm, sau đó đến tiền gửi của khách hàng và các chủ nợ thông thường, rồi mới đến trái phiếu phụ thuộc, và cuối cùng là cổ đông. Do xếp hạng ưu tiên thấp hơn, rủi ro của nhà đầu tư cao hơn nên lãi suất trái phiếu phụ thuộc thường cao hơn từ 1% đến 3% so với trái phiếu thông thường cùng kỳ hạn, đây chính là phần bù rủi ro (risk premium) mà nhà đầu tư đòi hỏi.

Để được tính vào vốn cấp 2 (Tier 2 Capital) theo chuẩn Basel, loại trái phiếu này phải đáp ứng nhiều điều kiện khắt khe: kỳ hạn ban đầu tối thiểu 5 năm, không được bảo đảm bằng tài sản, không được mua lại trước hạn nếu không có sự chấp thuận của cơ quan quản lý, và phải có điều khoản khấu hao (write-down) hoặc chuyển đổi thành cổ phiếu khi ngân hàng rơi vào tình trạng suy giảm vốn nghiêm trọng. Khả năng hấp thụ lỗ (loss absorbency) là tiêu chí cốt lõi, đảm bảo rằng khi ngân hàng gặp khó khăn, công cụ nợ này sẽ tự động "xả" giá trị để bù đắp tổn thất thay vì tiếp tục là gánh nặng nợ.

Tại Việt Nam, việc phát hành và tính toán vốn tự có có thành phần trái phiếu phụ thuộc được điều chỉnh chủ yếu bởi Thông tư 41/2016/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với ngân hàng thương mại (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 13/2019/TT-NHNN), cùng các quy định hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước về tiêu chí công cụ vốn cấp 2 theo thông lệ quốc tế Basel II/III. Nghị định 93/2017/NĐ-CP về điều kiện phát hành trái phiếu doanh nghiệp và Luật Chứng khoán cũng là khung pháp lý quan trọng cho hoạt động phát hành của các ngân hàng.

Đặc điểm và phân loại

Đặc điểm nhận biết của Trái phiếu phụ thuộc

• Thứ tự ưu tiên thanh toán thấp: Đứng sau các chủ nợ thông thường, chỉ được thanh toán sau khi các khoản nợ ưu tiên đã được giải quyết.
• Lãi suất cao hơn: Thường cao hơn 1-3% so với trái phiếu thông thường cùng kỳ hạn để bù đắp rủi ro.
• Kỳ hạn dài: Thường từ 5 đến 15 năm, phù hợp với vai trò hấp thụ lỗ dài hạn.
• Không có bảo đảm: Không được bảo đảm bằng tài sản cụ thể của ngân hàng.
• Có khả năng hấp thụ lỗ: Phải có điều khoản khấu hao (write-down) hoặc chuyển đổi (conversion) khi vốn xuống thấp.
• Được tính vào vốn cấp 2: Góp phần nâng cao tỷ lệ an toàn vốn CAR (Capital Adequacy Ratio).

Phân loại Trái phiếu phụ thuộc

So sánh với các công cụ vốn khác

Ví dụ thực tế trong ngành ngân hàng

Ví dụ 1: Ngân hàng A phát hành trái phiếu phụ thuộc 10.000 tỷ đồng

Năm 2020, Ngân hàng A (một ngân hàng thương mại cổ phần lớn tại Việt Nam) đã phát hành thành công đợt trái phiếu phụ thuộc trị giá 10.000 tỷ đồng với kỳ hạn 10 năm và lãi suất 10,5%/năm. Trong khi đó, lãi suất trái phiếu thông thường cùng kỳ hạn của ngân hàng này chỉ ở mức 8,2%/năm. Mức chênh 2,3% chính là phần bù rủi ro mà nhà đầu tư được hưởng khi chấp nhận đứng sau các chủ nợ ưu tiên.

Số tiền thu được được Ngân hàng A sử dụng để: (i) mở rộng cho vay doanh nghiệp SME khoảng 6.000 tỷ đồng, (ii) đầu tư vào hệ thống công nghệ ngân hàng số 2.500 tỷ đồng, và (iii) bổ sung dự phòng rủi ro 1.500 tỷ đồng. Nhờ đó, tỷ lệ CAR của ngân hàng tăng từ 11,8% lên 13,5%, vượt mức tối thiểu 8% theo quy định của Ngân hàng Nhà nước và tiệm cận chuẩn Basel III.

Ví dụ 2: Ngân hàng B sử dụng trái phiếu phụ thuộc để tái cơ cấu nguồn vốn

Ngân hàng B (một ngân hàng có vốn nhà nước) vào năm 2021 đã phát hành trái phiếu phụ thuộc trị giá 5.000 tỷ đồng, kỳ hạn 7 năm, nhằm thay thế một phần nguồn vốn ngắn hạn từ tiền gửi liên ngân hàng. Đây là chiến lược tái cơ cấu nguồn vốn quan trọng, giúp ngân hàng giảm tỷ lệ nợ ngắn hạn/tổng nợ từ 48% xuống 41%, đồng thời đáp ứng chỉ số thanh khoản LCR (Liquidity Coverage Ratio) theo chuẩn Basel III.

Đáng chú ý, đợt phát hành này thu hút được sự tham gia của 3 quỹ đầu tư nước ngoài lớn với tổng giá trị đăng ký mua lên tới 7.200 tỷ đồng, vượt 1,44 lần giá trị phát hành. Điều này cho thấy các nhà đầu tư tổ chức quốc tế đánh giá cao uy tín và năng lực tài chính của Ngân hàng B.

Ví dụ 3: Trường hợp kích hoạt điều khoản khấu hao (write-down)

Một ngân hàng quốc tế (ví dụ minh họa: Ngân hàng C) đã phát hành trái phiếu phụ thuộc với điều khoản khấu hao khi tỷ lệ vốn cấp 1 rơi xuống dưới 5,125%. Khi ngân hàng này gặp khó khăn tài chính nghiêm trọng trong khủng hoảng, toàn bộ giá trị mệnh giá 3 tỷ USD trái phiếu đã được khấu hao về 0, biến thành vốn chủ sở hữu để bù đắp tổn thất. Nhờ vậy, ngân hàng không phải thanh toán gốc và lãi cho các chủ nợ phụ thuộc, đồng thời được tiếp tục hoạt động mà không cần dùng ngân sách nhà nước cứu trợ (bailout).

Trái phiếu phụ thuộc trong các ngôn ngữ khác

Câu hỏi thường gặp

Trái phiếu phụ thuộc khác gì so với Trái phiếu chuyển đổi?

Trái phiếu phụ thuộc và trái phiếu chuyển đổi (Convertible Bond) là hai khái niệm khác nhau nhưng có thể kết hợp trong cùng một sản phẩm. Trái phiếu phụ thuộc chỉ đề cập đến thứ tự ưu tiên thanh toán thấp hơn các chủ nợ thông thường. Trong khi đó, trái phiếu chuyển đổi cho phép người nắm giữ quyền chuyển đổi thành cổ phiếu theo tỷ lệ định trước. Khi một trái phiếu vừa phụ thuộc vừa có khả năng chuyển đổi, nó sẽ được gọi là "Trái phiếu chuyển đổi phụ thuộc", vừa có rủi ro thấp hơn cổ phiếu vừa có khả năng tham gia vào vốn cổ phần.

Khi nào ngân hàng cần phát hành Trái phiếu phụ thuộc?

Ngân hàng thường phát hành trái phiếu phụ thuộc trong các trường hợp sau: (1) Tỷ lệ CAR xuống thấp dưới mức an toàn theo quy định (tối thiểu 8% tại Việt Nam), cần bổ sung vốn cấp 2 để đáp ứng yêu cầu pháp lý; (2) Có nhu cầu mở rộng quy mô cho vay hoặc đầu tư vào các dự án dài hạn mà nguồn vốn ngắn hạn từ tiền gửi không đáp ứng được; (3) Muốn tái cơ cấu nguồn vốn, kéo dài kỳ hạn nợ để giảm rủi ro thanh khoản; (4) Đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như Basel III khi mở rộng hoạt động xuyên biên giới.

Trái phiếu phụ thuộc ảnh hưởng thế nào đến khách hàng?

Đối với khách hàng gửi tiền, việc ngân hàng phát hành trái phiếu phụ thuộc mang lại tác động tích cực: ngân hàng có thêm vốn dài hạn ổn định để cho vay, giảm phụ thuộc vào tiền gửi, từ đó nâng cao năng lực tài chính và khả năng bảo vệ tiền gửi. Tuy nhiên, khách hàng cũng cần lưu ý rằng nếu ngân hàng gặp khó khăn nghiêm trọng dẫn đến phá sản, người gửi tiền (vẫn là chủ nợ ưu tiên hơn) sẽ được thanh toán trước, nhưng phần tài sản còn lại có thể không đủ để chi trả cho chủ nợ phụ thuộc. Do đó, việc ngân hàng có tỷ lệ CAR cao và nguồn vốn đa dạng là dấu hiệu tích cực về sức khỏe tài chính.

Tổng kết

Trái phiếu phụ thuộc là một công cụ tài chính quan trọng trong cơ cấu vốn của ngân hàng thương mại, đóng vai trò cầu nối giữa nợ thông thường và vốn cổ phần. Với khả năng hấp thụ lỗ theo yêu cầu của Basel III, công cụ này không chỉ giúp ngân hàng đáp ứng tỷ lệ an toàn vốn CAR mà còn tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc tài chính. Đối với người ôn thi ngân hàng, việc hiểu rõ cơ chế hoạt động, phân biệt trái phiếu phụ thuộc với các công cụ vốn khác như AT1 (Additional Tier 1) hay cổ phiếu phổ thông là kỹ năng thiết yếu. Nắm vững thuật ngữ này không chỉ giúp bạn vượt qua các câu hỏi trắc nghiệm mà còn là nền tảng để phân tích các báo cáo tài chính ngân hàng và đánh giá sức khỏe tài chính của các tổ chức tín dụng trong thực tiễn nghề nghiệp.