Xử lý tài sản bảo đảm ngoài tòa án ngân hàng là phương thức mà tổ chức tín dụng được phép tự mình thu giữ, bán đấu giá hoặc chuyển nhượng tài sản bảo đảm của khách hàng vay khi khoản nợ đến hạn mà không có khả năng thanh toán, mà không cần phải chờ phán quyết của Tòa án nhân dân. Đây là cơ chế đặc thù được quy định tại Nghị quyết 42/2017/QH14 nhằm đẩy nhanh quá trình xử lý nợ xấu và nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản bảo đảm của các ngân hàng thương mại Việt Nam.
Trước khi Nghị quyết 42/2017 ra đời, các ngân hàng phải tuân theo trình tự tố tụng tại Tòa án, khiến thời gian xử lý tài sản bảo đảm thường kéo dài từ hai đến năm năm, làm tăng chi phí tố tụng và giảm đáng kể giá trị thu hồi. Theo cơ chế mới, khi khách hàng vi phạm nghĩa vụ trả nợ và đã được nhắc nhở theo quy định, ngân hàng có quyền trực tiếp thu giữ tài sản bảo đảm theo trình tự gồm: thông báo bằng văn bản cho khách hàng và các bên liên quan, đăng báo trên phương tiện thông tin đại chúng, tổ chức bán đấu giá thông qua công ty đấu giá chuyên nghiệp hoặc bán cho doanh nghiệp mua bán nợ. Toàn bộ quy trình phải tuân thủ các điều kiện chặt chẽ về thời gian thông báo, thủ tục pháp lý và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của tất cả các bên liên quan. Điều kiện tiên quyết để áp dụng cơ chế này là phải có thỏa thuận bằng văn bản giữa ngân hàng và khách hàng ngay từ khi ký kết hợp đồng tín dụng hoặc hợp đồng bảo đảm.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, khi một khách hàng cá nhân vay mua căn hộ tại Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) không trả được nợ trong 90 ngày liên tiếp, ngân hàng có thể áp dụng quy trình xử lý ngoài tòa án thay vì khởi kiện ra Tòa. Ngân hàng sẽ gửi thông báo bằng văn bản tối thiểu 15 ngày, đăng báo địa phương ít nhất hai số liên tiếp về việc thu giữ tài sản, sau đó phối hợp với công ty đấu giá chuyên nghiệp để tổ chức bán đấu giá căn hộ. Số tiền thu được sẽ dùng để thanh toán nợ gốc, lãi và các chi phí phát sinh, phần còn dư được hoàn trả lại cho khách hàng. Trường hợp giá bán không đủ trang trải, ngân hàng tiếp tục truy đòi phần nợ còn lại bằng các biện pháp dân sự khác.
Cơ sở pháp lý chính là Nghị quyết số 42/2017/QH14 ngày 21 tháng 6 năm 2017 của Quốc hội về thí điểm xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng, có hiệu lực từ ngày 15 tháng 8 năm 2017. Điều 7 của Nghị quyết quy định chi tiết về xử lý tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu theo thỏa thuận giữa các bên mà không cần bản án, quyết định của Tòa án. Bên cạnh đó, Nghị định 163/2006/NĐ-CP về giao dịch bảo đảm, Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước cũng có liên quan trực tiếp. Nghị quyết 42/2017 ban đầu có thời hạn thí điểm 5 năm và đã được Quốc hội gia hạn nhiều lần nhằm tiếp tục phát huy hiệu quả trong xử lý nợ xấu của toàn hệ thống ngân hàng.
Người ôn thi ngân hàng cần ghi nhớ rằng điều kiện tiên quyết để xử lý tài sản bảo đảm ngoài tòa án là phải có thỏa thuận trong hợp đồng tín dụng hoặc hợp đồng bảo đảm ngay từ đầu và chỉ áp dụng cho nợ xấu thuộc đối tượng quy định tại Điều 2 Nghị quyết 42. Cần phân biệt rõ ba cơ chế: xử lý theo Nghị quyết 42, phát mại tài sản theo Điều 299 Bộ luật Dân sự và thi hành án dân sự theo Luật Thi hành án dân sự. Nắm vững các mốc thời gian thông báo, trình tự bán đấu giá và quyền khiếu nại của khách hàng là yêu cầu bắt buộc đối với các kỳ thi chứng chỉ hành nghề, thi tuyển công chức và thi nâng bậc trong lĩnh vực ngân hàng.