Cầm cố tài sản hình thành trong tương lai là biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, trong đó bên bảo đảm dùng tài sản chưa hiện hữu tại thời điểm giao kết hợp đồng nhưng sẽ được hình thành trong tương lai để cầm cố cho bên nhận bảo đảm nhằm bảo đảm cho khoản nghĩa vụ được xác lập. Hợp đồng cầm cố loại này vẫn có hiệu lực pháp luật ngay từ thời điểm ký kết, nhưng chỉ phát sinh hiệu lực bảo đảm thực tế khi tài sản được hình thành và xác định rõ ràng về hình thức, giá trị cũng như quyền sở hữu hợp pháp.
Theo cơ chế hoạt động, tài sản hình thành trong tương lai có thể là tài sản vô hình hoặc hữu hình như: sản phẩm nông nghiệp chưa thu hoạch, hàng hóa trong quá trình sản xuất, công trình xây dựng đang thi công, các khoản phải thu chưa phát sinh, bảo hiểm chưa được chi trả hoặc quyền tài sản phát sinh từ hợp đồng chưa được thực hiện. Hợp đồng cầm cố phải xác định rõ các đặc điểm dự kiến của tài sản như chủng loại, số lượng, giá trị ước tính và thời điểm tài sản dự kiến được hình thành. Kể từ thời điểm tài sản thực tế được tạo lập, quyền cầm cố sẽ tự động phát sinh hiệu lực đối với tài sản đó mà không cần phải ký kết lại hợp đồng bảo đảm. Trường hợp tài sản không được hình thành hoặc bên bảo đảm từ chối tạo lập tài sản, bên nhận bảo đảm có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.
Trong thực tiễn ngân hàng Việt Nam, hình thức cầm cố này được ứng dụng phổ biến trong lĩnh vực cho vay nông nghiệp, nông thôn khi ngân hàng nhận cầm cố cây trồng, vật nuôi chưa đến kỳ thu hoạch để giải ngân cho nông dân. Ví dụ, một nông dân tại Đồng bằng sông Cửu Long có thể cầm cố lúa đang trên đồng hoặc tôm đang trong ao nuôi chưa đến ngày thu hoạch để vay vốn mua phân bón, thức ăn chăn nuôi. Ngoài ra, các doanh nghiệp xây dựng có thể cầm cố công trình đang thi công hoặc hàng hóa trong kho chưa hoàn thiện quy trình sản xuất để vay vốn ngân hàng bổ sung vốn lưu động. Tương tự, doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể cầm cố hàng hóa đang trên đường vận chuyển hoặc các khoản phải thu từ hợp đồng chưa đến hạn thanh toán.
Căn cứ pháp lý chính của biện pháp bảo đảm này được quy định tại Điều 321, Điều 322 Bộ luật Dân sự 2015, theo đó cầm cố tài sản là việc một bên giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên kia để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự, đồng thời Điều 109 Bộ luật Dân sự 2015 công nhận tài sản hình thành trong tương lai là đối tượng của quyền sở hữu và các quyền khác. Bên cạnh đó, Nghị định 21/2021/NĐ-CP quy định chi tiết về đăng ký giao dịch bảo đảm cũng ghi nhận việc đăng ký đối với tài sản hình thành trong tương lai. Thông tư liên tịch số 09/2016/TT-BTP-BCA-BTP hướng dẫn về đăng ký biện pháp bảo đảm cũng có những quy định cụ thể về nội dung đăng ký đối với loại tài sản đặc thù này.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần lưu ý rằng cầm cố tài sản hình thành trong tương lai khác với cầm cố tài sản hiện có ở thời điểm phát sinh hiệu lực bảo đảm, đồng thời cần phân biệt với các biện pháp bảo đảm khác như thế chấp tài sản hình thành trong tương lai. Khi tài sản được hình thành, bên nhận bảo đảm cần thực hiện thủ tục đăng ký biện pháp bảo đảm theo quy định để bảo vệ quyền ưu tiên của mình trong trường hợp có tranh chấp. Ngoài ra, việc xác định giá trị tài sản hình thành trong tương lai mang tính ước lệ nên thường đi kèm điều kiện về bảo hiểm, giám sát tài sản và định kỳ đánh giá lại giá trị bảo đảm để hạn chế rủi ro cho bên nhận bảo đảm.