Phòng hộ rủi ro (tiếng Anh: Hedging) là chiến lược tài chính mà một chủ thể tham gia sử dụng các công cụ phái sinh hoặc thiết lập vị thế đối ứng nhằm giảm thiểu hoặc loại bỏ tổn thất tiềm ẩn do biến động bất lợi của giá cả hàng hóa, lãi suất, tỷ giá hay chỉ số chứng khoán. Đây là một phương pháp quản trị rủi ro chủ động, giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư ổn định dòng tiền và bảo vệ giá trị tài sản trước những biến động khó lường của thị trường tài chính.
Cơ chế hoạt động của phòng hộ rủi ro dựa trên nguyên lý bù trừ: khi một bên nắm giữ tài sản hoặc có cam kết tài chính có nguy cơ chịu tổn thất do biến động giá, bên đó sẽ đồng thời thực hiện một giao dịch ngược chiều thông qua các công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn (forward), hợp đồng tương lai (futures), quyền chọn (options) hoặc hoán đổi (swaps). Nếu giá trị tài sản gốc giảm, khoản lãi từ vị thế phòng hộ sẽ bù đắp phần tổn thất, và ngược lại. Chi phí thực hiện phòng hộ thường bao gồm phí giao dịch, chênh lệch giá mua-bán (spread) và chi phí cơ hội khi từ bỏ một phần lợi nhuận tiềm năng, do đó phòng hộ không nhằm mục đích tối đa hóa lợi nhuận mà tập trung vào việc ổn định giá trị và kiểm soát rủi ro. Mức độ phòng hộ có thể toàn phần (bù đắp 100% rủi ro) hoặc từng phần (bù đắp một tỷ lệ nhất định) tùy theo khẩu vị rủi ro và chiến lược kinh doanh của từng chủ thể.
Trong thực tiễn ngân hàng và thị trường tài chính Việt Nam, phòng hộ rủi ro được ứng dụng rất phổ biến. Các ngân hàng thương mại như Vietcombank, Techcombank hay BIDV thường sử dụng hợp đồng kỳ hạn và hoán đổi lãi suất để phòng hộ rủi ro lãi suất cho danh mục cho vay và huy động vốn, đặc biệt khi có sự chênh lệch giữa lãi suất tiền gửi và lãi suất cho vay. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu như Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) hay Công ty Sữa Việt Nam (Vinamilk) sử dụng hợp đồng kỳ hạn ngoại tệ để cố định tỷ giá, tránh thiệt hại khi đồng Việt Nam biến động mạnh. Trên thị trường chứng khoán, các công ty chứng khoán và quỹ đầu tư như VFM, Dragon Capital sử dụng quyền chọn chỉ số VN30 hoặc hợp đồng tương lai trên HNX để bảo vệ danh mục đầu tư trước các phiên giảm điểm mạnh. Ngoài ra, các tập đoàn kinh tế lớn như Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) thường phòng hộ rủi ro giá dầu thô thông qua hợp đồng tương lai trên thị trường quốc tế để ổn định chi phí nguyên vật liệu đầu vào.
Về khung pháp lý, hoạt động phòng hộ rủi ro tại Việt Nam được điều chỉnh bởi Nghị định số 60/2015/NĐ-CP ngày 26/06/2015 của Chính phủ quy định một số nội dung cụ thể về quản lý ngoại hối đối với hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài, cùng các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước về sử dụng phái sinh trong quản trị rủi ro. Đối với thị trường chứng khoán, Thông tư số 107/2016/TT-BTC và các quyết định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quy định về hoạt động phái sinh và giao dịch hàng hóa. Quyết định số 1368/QĐ-NHNN năm 2016 cũng cho phép các ngân hàng thương mại thực hiện giao dịch phái sinh lãi suất và tỷ giá để phòng hộ rủi ro trong hoạt động kinh doanh.
Đối với người ôn thi ngân hàng, cần phân biệt rõ phòng hộ rủi ro với đầu cơ (speculation) và đầu tư (investment): phòng hộ nhằm giảm thiểu rủi ro chứ không tìm kiếm lợi nhuận từ biến động giá. Ngoài ra, cần nắm vững đặc điểm của từng công cụ phái sinh như hợp đồng kỳ hạn (giao dịch OTC, linh hoạt), hợp đồng tương lai (giao dịch sàn, thanh khoản cao), quyền chọn (quyền mua/bán nhưng không bắt buộc) và hoán đổi (thỏa thuận song phương dài hạn). Lưu ý rằng chi phí phòng hộ có thể làm giảm lợi nhuận khi thị trường biến động thuận lợi, do đó doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ tỷ lệ phòng hộ phù hợp với khẩu vị rủi ro và mục tiêu kinh doanh của mình.